Navdarên Yârsânî

---

Şa Xweşînê Loristanî, 

di baweriya Yâresanî (Ehl-e Heq) de yek ji kesayetên pîroz û ruhî yên destpêkê ye.

Tê bawer kirin ku ew li Loristanê, di sedsala 11’an de jiyaye.

Di baweriya Yâresanî de, Heq di demên cuda de bi sûreta mirovan tê tecellî kirin, û Şa Xweşîn yek ji wan tecelliyan e.

Zayîn û jiyana wî bi çîrokên mitolojîk û sembolîk tê vegotin; ew mirovê asayî nayê hesibandin.

Ew yek ji barînerên kevn ên kelamê pîroz e û girîngiya mezin dida gotina rastiyê bi gotin.

Muzîkê wê di cemên Yâresanî de bibe beşeke ruhî ya ibadetê, Şa Xweşîn yek ji pêşengên vê ramanê ye.

Li gorî wî:

muzîk ne xeml û xemilandin e

muzîk xwe ibadet e

deng û nefesa rastiyê ye.

Gotina kelamê bi deng û ezgî, û tecellîkirina gotinê bi muzîkê, bi gelêrî bi navê wî ve tê girêdan.

Her çend ku pergala îro ya cemê û tanburê di demê Sultan Sahak de hate rêzkirin,

bingehên ruhî yên muzîka cemê bi Şa Xweşîn ve girêdayî ne.

Di dawiyê jiyana xwe de, tê bawer kirin ku ew bi sirê re çû û ji dinyayê bi awayekî razdar derket.

Duna-Dun (veger / devr) di gelêrîya Şa Xweşîn de cihêkî bingehîn heye.

Li gorî vê ramanê, can tune nabe; her tim digere, guher dibe û dîsa tê xuya kirin.

Muzîk û kelam, bîra dengî ya vê vegerê ne;

her ezgî ku di cemê de tê gotin, dengê dewrên berê bi xwe re tîne îro.

Xweşînê Loristanî kimdir?

Yâresânî (Ahl-i Haqq) inancının erken dönem kutsal ve ruhani şahsiyetlerinden biridir.

Loristan bölgesinde, yaklaşık 11. yüzyılda yaşadığı kabul edilir.

Yâresânî inancında Tanrı’nın farklı dönemlerde insan sûretinde tecelli ettiği anlayışının önemli figürlerindendir.

Doğumu ve yaşamı mitolojik ve sembolik anlatılarla aktarılır; sıradan bir insan olarak görülmez.

Kelâm (kutsal söz) geleneğinin erken taşıyıcılarındandır; hakikatin sözle aktarımına büyük önem verir.

Müziği Yâresân cemlerinin ruhani bir parçası hâline getiren öncü figürlerden biridir.

Onun anlayışında müzik:

bir süs değil

ibadetin kendisi

ilahi hakikatin sesi ve nefesidir.

Kelâmın ezgiyle söylenmesi, sözün sesle tecelli etmesi anlayışı Şa Xweşîn geleneğiyle ilişkilendirilir.

Bugünkü tanbur merkezli cem düzeni daha sonra Sultan Sahak döneminde sistemleşmiş olsa da,

müzikal ibadetin ruhani temeli Şa Xweşîn’e dayanır.

Yaşamının sonunda sırra erdiğine ya da bu dünyadan gizemli biçimde ayrıldığına inanılır.

Duna-Dun (Dönüş / Devir) anlayışı, Şa Xweşîn geleneğinde merkezi bir yere sahiptir.

Ona göre can yok olmaz; sürekli döner, biçim değiştirir ve yeniden zuhur eder.

Müzik ve kelâm, bu dönüşün işitsel hafızasıdır;

cemlerde söylenen her ezgi, önceki devirlerin sesini bugüne taşır.

English

Who is Xweşînê Loristanî?

He is one of the early sacred and spiritual figures of the Yâresânî (Ahl-i Haqq) faith.

He is believed to have lived in the Loristan region around the 11th century.

He is a pivotal figure in the Yâresânî belief that God manifests in human form across different eras.

His birth and life are conveyed through mythological and symbolic narratives; he is not regarded as an ordinary human being.

He is one of the early carriers of the Kelâm (sacred word) tradition, placing immense importance on the transmission of truth through speech.

He is a pioneering figure who transformed music into a spiritual component of Yâresân cems.

In his understanding, music is:

Not an ornament,

But worship itself,

The very voice and breath of divine truth.

The concept of reciting the kelâm with melody—the manifestation of the word through sound—is directly associated with the tradition of Şa Xweşîn.

Although the modern tanbur-centered cem order was later systematized during the period of Sultan Sahak, the spiritual foundation of musical worship traces back to Şa Xweşîn.

It is believed that at the end of his life, he "attained the secret" or departed from this world in a mysterious manner.

The concept of Duna-Dun (Cycle / Reincarnation) holds a central place in the Şa Xweşîn tradition.

According to him, the soul does not perish; it constantly returns, changes form, and manifests anew. Music and kelâm are the auditory memory of this cycle; every melody sung in the cems carries the voice of previous eras into the present day.

Ev helbestvana jin, ji malbata Cafan e, di sedsala 11an de li Şarezûrê ji dayik bûye. Ew helbestvaneke hosta ye ku bi sazê re helbest xwendîye.

Caf ailesinden olan bu kadın şair. XI. Yüzyılda Şarezûr’da doğdu. Saz eşliğinde şiir okumakta usta bir kadın şairdir. 

English

 This female poet, belonging to the Caf family, was born in Şarezûr in the 11th century. She is a master poet skilled in reciting poetry accompanied by the saz. 

 KurdÎ     

Ew di sala 985an de li herêma Loristanê ji dayik bûye. Ew wekî diya Şa Xweşîn tê zanîn. Tê zanîn ku ew di sedsala 11an de li Loristanê miriye. Li gorî kevneşopiya Yarsan, Mama Celale di sedsala 11an a piştî zayînê de li Loristanê ji dayik bûye. Keça Mîrza Emanollah û diya Şa Xweşîn, Mama Celale kurê xwe bi awayekî xama anîye dinyayê. Gora sembolîk a Mama Celale li nêzîkî bajarê Xoremabadê li Loristanê ye. Mama Celale wekî jinek girîng a xwedî zanîna ruhanî ya teolojiyê tê zanîn.

Türkçe 

985 yılında Loristan bölgesinde doğdu. Şa Xweşîn’in annesi olarak bilinir. XI. Yüzyılda Loristan’da öldüğü biliniyor. Yarsan geleneğine göre Mama Celale milattan sonra XI. yüzyılda Loristan’da dünyaya gelmiştir. Mirza Emanollah’ın kızı ve Şa Xweşîn’in annesi olan Mama Celale oğlunu bakire bir şekilde dünyaya getirir. Mama Celale’nin sembolik mezarı Loristan’ın Khoremabad şehrinin yakınlarındadır. Mama Celale kelam sahibi olan önemli bir kadın olarak bilinmektedir

English

 She was born in the region of Loristan in 985 and is recognized as the mother of Şa Xweşîn. It is known that she died in Loristan during the 11th century. According to Yarsan tradition, Mama Celale was born in Loristan in the 11th century AD. As the daughter of Mirza Emanollah and the mother of Şa Xweşîn, Mama Celale gave birth to her son as a virgin. Her symbolic tomb is located near the city of Khoremabad in Loristan. Mama Celale is known as a prominent woman who was a composer of kelams. 

  Li gorî hesabê ebcedê ku ji helbesteke wî hatîye dîyar kirin ew di sala 935an ji dayîk bûye. Wî helbestên xwe bi zaravayê Lorî nivîsandine.

  935 yılında doğduğu bir şiirinde ebced hesabı ile bulunduğu söylenir. Şiirlerini Lorî lehçesi ile yazmıştır. 

ENGLİSH

 According to the abced notation in one of his verses, he is believed to have been born in the year 935. His poetic works were composed in the Lori dialect. 

Kurdî (Kurmançî)

Ebu’l-Vefa el-Bağdadi (d. 1026–w. 1107) Sûfîyekî girîng e ku li Bağdadê jiyaye. Ew damezrînerê tarîqeta Vefâî ye. Di pêvajoya Îslamîbûna Anatolyayê de rolek girîng heye û bandor li hin hereketên dînî yên mîna Alevî-Bextaşî kiriye. Wek “Tâcü’l-Ârifîn” jî tê zanîn û xwedî navûdengê mamosteyekî mezin ê manewî ye.

 Türkçe

Ebu’l-Vefa el-Bağdadi (1026–1107), Bağdat merkezli yaşamış önemli bir Sufi mutasavvıftır. Vefâiyye tarikatının kurucusu olarak kabul edilir. Anadolu’nun İslamlaşma sürecinde etkili olmuş ve Alevî-Bektaşî geleneğinin oluşumuna dolaylı katkılar sunmuştur. “Tâcü’l-Ârifîn” (Ariflerin tacı) unvanıyla da anılır.

English

Ebu’l-Vefa el-Bağdadi (1026–1107) was an influential Sufi mystic based in Baghdad. He is known as the founder of the Vefa’i Sufi order. He played a role in the Islamization period of Anatolia and influenced several spiritual traditions, including early Alevi-Bektashi circles. He was also known by the لقب “Taj al-ʿArifin” (Crown of the Gnostics).

  Ew di sala 1359an de li gundê Şêxan ji dayik bûye. Li cem Sultan Sehak perwerde dîtiye. Çûye Hindistanê û li wir ji bo belavkirina baweriya Yarsan xebitiye. Berhemên wî ya gîhaye roja me helbestên "Zulal Zulal" in.

  1359 yılında Şêxan köyünde doğmuştur. Sultan Sehak’ın yanında eğitimini görmüştür. Hindistan’a gitmiş ve orada Yarsan inancını yaymaya çalışmıştır. Günümüze kalan eseri: Zulal Zulal adlı şiirleridir.

English

 He was born in the village of Şêxan in 1359. He received his education under the guidance of Sultan Sehak. He traveled to India to spread the Yarsan faith. His surviving work is a collection of poems titled 'Zulal Zulal'. 

  Li gorî kevneşopiya Yarsanan, Fatime Lore ji gelê Goran bû. Mîna Reyhan Xanim, ew di serdema Şa Xweşîn de jiyaye û bi nêzîkbûna xwe ya bi wî re tê nasîn. Fatime Lore di sedsala 11an de ji dayik bûye û di nav Yarsanan de wekî "raza Yarsanan" tê nasîn.

  Yarsan geleneğine göre Fatime Lore Goran halkındandır. O da Reyhan Hanım gibi Şa Xweşîn döneminde yaşamıştır ve ona yakınlığıyla bilinir. Fatime Lore XI. yüzyılda doğmuştur ve Yarsanlar arasında “Yarsanların sırrı” olarak bilinir.

English

 According to Yarsan tradition, Fatime Lore belongs to the Goran people. Like Reyhan Hanım, she lived during the era of Şa Xweşîn and is known for her close association with him. Born in the 11th century, she is known among the Yarsans as the 'Secret of the Yarsans'. 

  Dayê Tebrîz jınek zana yê ji Hewramanê ye ku di sedsala 10an a piştî zayînê de jiya ye. Li ser jiyana wî zêde tişt nayê zanîn, lê çend nameyên wî heta roja me mane.

Di baweriya Yarsanê de, kevneşopiyek bi navê "serseporden" heye, ku tê wateya "serê xwe dayîn".

Li gorî kevneşopiya Yarsan, dema ku kesek dibe Yarsan, gwîzek di rêûresmek taybet de tê şikandin. Şikandina vê gwîzê jî sembola sersepordenê ye. Dayê Tebrîz yek ji wan kesan e ku li ser vê kevneşopiyê axivî ye.

  Dayê Tebrîz milattan sonra X. yüzyılda yaşamış olan Hawramanlı bir ariftir. Hayatı üzerine fazla bilgi yoktur. Birkaç dübeyti günümüze kadar ulaşmıştır. 

Yarsan dininde serseporden diye bilinen bir gelenek vardır ve bu gelenek “başını teslim etme” anlamına gelir.

Yarsan geleneğine göre bir kişi Yarsan olacağı zaman özel ayinde ceviz kırılır. Bu cevizin kırılması da sersepordenin sembolüdür. Bu gelenek üzerine kelam söyleyenlerden biri de Dayê Tebrîz’dir.

English

 Dayê Tebrîz is a mystic from Hawraman who lived in the 10th century AD. There is limited information about her life; only a few of her dubaytis have survived to the present day. In the Yarsan religion, there is a tradition known as serseporden, which translates to 'surrendering one’s head.' According to Yarsan tradition, a walnut is broken during a special ceremony when an individual joins the faith. This act of breaking the walnut is a symbol of serseporden. Dayê Tebrîz is one of those who composed kelams regarding this tradition. 

  Ew di sala 1084an de li gundê Serget ê Hewremana Lihonî ji dayik bûye. Ew bûye derwêşek navdar ku di nav gel de wekî Bile Şêt (Brahîmê Dîwane) tê nasîn. Ew yek ji mamosteyên Yarsan e û wekî çaremîn bedewiya ku ji hêla Xwedê ve hatiye afirandin tê hesibandin.

 1084 yılında Lihonî Hewremani’nin Serget köyünde doğdu. Halk arasında Bile Şet (Divane İbrahim) adıyla ünlü bir derviş olmuştur. Yarsan pirlerinden biridir ve Allah’ın yarattığı dördüncü güzellik olarak kabul edilir. 

English

 He was born in the village of Serget in Lihonî Hewreman in 1084. He became a dervish famous among the people by the name Bile Şet (Divane İbrahim). He is one of the Yarsan pirs and is considered the fourth beauty created by Allah. 

  Li gorî kevneşopiya Yarsan, Reyhan Xanim di sedsala 11an de jiyaye. Ew kesayetiyek nêzîkî Şa Xweşîn bû. Reyhan Xanim di dema xwe de bi lêdana tembûrê jî navdar bû.

Reyhan Xanim helbestên xwe piranî li ser baweriyên Yarsanan nivîsî ye. Ji bo Şa Xweşîn, di helbestekê de dibêje ku xwedatiya wî li seranserê cîhanê tê qebûlkirin. Wekî din, ew dibêje ku heta avên çeman jî wî wekî Xwedê nas dikin:

  Yarsan geleneğine göre Reyhan Hanım XI. yüzyılda yaşamıştır. Şa Xweşîn’e yakın bir kişiliktir. Reyhan Hanım kendi döneminde tenbûr çalmasıyla da ünlenmiştir.

Reyhan Xanım kelamlarında daha çok Yarsan inançlarından bahsetmektedir. Şa Xweşîn için kelamlar söylemiştir ki bir kelamında onun tanrılığının herkes tarafından kabul edildiğini dile getirmektedir, dahası nehrin suyunun bile onu Tanrı olarak kabul ettiğini söylemektedir:

English

 According to Yarsan tradition, Reyhan Hanım lived in the 11th century. She is a figure closely associated with Şa Xweşîn. Reyhan Hanım was also renowned for playing the tenbûr during her era. In her kelams, Reyhan Xanım predominantly discusses Yarsan beliefs. She composed kelams for Şa Xweşîn; in one of them, she expresses that his divinity is accepted by everyone, and furthermore, she states that even the river water recognizes him as God.

  Ew di sedsalên 8 û 9an de jiyaye. Tê gotin ku ew yekem helbestvan e ku piştî Îslamê bi Kurdî nivîsandiye. Mexlasa wî, "Mahî", tê wateya Medî. Harûn Reşît cezayê darvekirinê lê birî ye.

  VIII ve IX. Yüzyılda yaşamıştır. İslamiyet’ten sonra Kürtçe yazan ilk şair olduğu söylenir. Mahlas olarak belirlediği “Mahî” sıfatı, Medlî olduğu anlamına gelir. Harun Reşit tarafından idam cezasına çarptırılmıştır. 

English

 He lived in the 8th and 9th centuries. He is said to be the first poet to write in Kurdish following the advent of Islam. The pseudonym 'Mahî' he adopted signifies that he was from Medlî. He was sentenced to death by Harun Reşit.